Księga Kapłańska 25,17

„Nie będziesz wyrządzał krzywdy jeden drugiemu."

Zakaz ten pada w kontekście przepisów dotyczących roku jubileuszowego, przypadającego co 50 lat (siedem razy siedem lat szabatowych), mającego między innymi sens moralny: uwrażliwienie etyczne Izraela. Zacytowane wyżej zdanie tłumaczy się różnie: podałem tu jak zwykle wersję Biblii Tysiąclecia, Biblia Poznańska ma: „Nie przechytrzajcie się wzajemnie", Paulińska: „Nie oszukujcie bliźnich", a francuska Jerozolimska potwierdza przekład Tysiąclatki.

A tak czy inaczej trzeba kochać bliźniego jak siebie samego i to rok w rok, nie tylko co siedem lat albo i pięćdziesiąt. Nie ma lekko...

Lektury

Napisałem już tu, że Stowarzyszenie Ewangelizacji przez Media LIST wydaje nie tylko ten fajny miesięcznik, także inny pod nazwą „Biblia krok po kroku". W numerze 2, lipcowym czytamy o Dziejach Apostolskich, pierwszych siedmiu rozdziałach tej księgi. Obszerny fragment wywiadu z ks. Romanem Pindlem, profesorem Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II (dawna PAT), przepytywanym przez redaktor(kę) Iwonę Budziak:

”IB: Pojawiła się też hipoteza, że Łukasz pisał ten tekst dla Rzymian, że to oni mieli być jego pierwszymi odbiorcami.

RP: Jest to prawdopodobne, choćby z tego powodu, że ów dostojny Teofil, któremu dedykowane jest to dzieło (Dz l, 1) - podobnie, zresztą, jak i Ewangelia (Łk l, 3) - bywa identyfikowany z jakimś dostojnym mieszkańcem Rzymu. Na wspomnianą przez panią hipotezę mogłoby też wskazywać niezwyczajne zakończenie Dziejów Apostolskich, trochę wbrew regułom kompozycji dzieła literackiego. Tego typu opowiadanie jak Dzieje powinno się kończyć zgodnie z pewną konwencją, a więc podając jakieś rozwiązanie konfliktu, zakończenie jakiegoś okresu wydarzeń, podsumowanie itp. Tymczasem czytelnik Dziejów dochodzi do końca i nie dowiaduje się, co stało się z Pawłem po jego przybyciu do Rzymu i zamieszkaniu pod rygorem dozoru policyjnego, jak dziś moglibyśmy powiedzieć. Św. Łukasz na pewno wiedział, w jaki sposób ten - jak mówimy - pierwszy pobyt św. Pawła w Rzymie się zakończył, ale nie informuje o tym czytelnika. Jest to tym bardziej zastanawiające, że wcześniej, od 22. rozdziału, opisuje szczegółowo postępowanie przedstawicieli władz Rzymu wobec apostoła. Być może Łukasz świadomie nie chciał zakończyć swojej księgi w taki sposób, by ukazać władzę rzymską w niekorzystnym świetle, jako sprawcę śmierci Pawła i jako wroga chrześcijaństwa. Jest to zbieżne z widoczną w Dziejach Apostolskich tendencją do  takiego ukazywania wydarzeń, by prześladowaniu chrześcijan bardziej winni byli Żydzi niż poganie. Równocześnie chrześcijaństwo przedstawione jest jako niezagrażające istniejącemu porządkowi Cesarstwa.

IB: Czy to znaczy, że Łukasz manipulował faktami? Opisywał rzeczywistość nie taką, jaką poznał, tylko jaką chciał, by widzieli ją inni? Na przykład w opisie samego początku Kościoła, czyli zstąpienia na apostołów Ducha Świętego: w Dziejach to wydarzenie ma charakter spektakularny. Języki ognia pojawiają się nad głowami apostołów, wokół rozlega się ogromny szum. Jak należy to rozumieć? Czy ten opis jest rodzajem relacji, czy też Łukasz użył czysto literackich sposobów opisu rzeczywistości, symbolu, metafory?

RP: W tym pytaniu zawartych jest kilka problemów. Zacznijmy od tego, że św. Łukasz pisze zgodnie z przyjętą i dobrze rozumianą wówczas konwencją, którą wyraża odpowiednia szata literacka, a którą winniśmy uszanować oraz próbować znaleźć odpowiedź na pytanie o to, co autor chciał wyrazić. We wspomnianym opisie Zesłania Ducha Świętego znajdujemy wiele elementów, pojawiających się również w innych tekstach, a które wskazują na Bożą obecność. Określa się je jako znaki teofanii. Do nich na pewno należy wicher czy ogień. Liczby w Biblii mają często znaczenie symboliczne lub walor perswazyjny, a więc wskazują na jakąś inną rzeczywistość lub przekonują na przykład do potęgi Bożego działania. Tak należałoby rozumieć wzmiankę o 120 osobach zebranych wokół Piotra przed Zesłaniem Ducha Świętego (Dz l, 15). Podana liczba wskazuje, iż byli oni zdolni założyć własną gminę, wspólnotę, zaś liczba trzech tysięcy, którzy uwierzyli słowom Piotra - na potęgę łaski pierwocin.

Warto jednak zauważyć, że opis znaków towarzyszących temu wydarzeniu zajmuje niewiele miejsca, tak jakby to nie one były najistotniejsze. W centrum jest bowiem obszerne przemówienie św. Piotra, które rozumieli wszyscy słuchacze, niezależnie od tego, jakim językiem się posługiwali. Dla każdego, kto znał Torę, było czytelne, że ta sytuacja jest odwróceniem tego, co wydarzyło się w czasie budowy wieży Babel. Tam języki zostały pomieszane, ludzie się nie rozumieli, rozeszli się; tu - ktoś mówi w swoim ojczystym języku do przedstawicieli różnych  narodów, a oni go rozumieją. Przytoczona mowa św. Piotra to najdłuższe przemówienie, jakie znajdujemy w Dziejach Apostolskich. Głośne przeczytanie tego tekstu zajmuje nam najwyżej pięć, siedem minut. To śmiesznie mało jak na wystąpienia starożytnych mówców, którzy przemawiali po kilkadziesiąt minut i dłużej.

IB: W takim razie co zapisał św. Łukasz, mowę czy cytaty z niej?

RP: Oczywiście, to nie może być autentyczna mowa, którą miałby wygłosić sam Piotr, bo trudno sobie wyobrazić, by ktoś wówczas myślał o jej utrwaleniu dla potomności. Co najwyżej jej istotne elementy mogły pozostać w pamięci słuchaczy, a ktoś z nich mógł je przekazać Łukaszowi. Możliwe jest też, że autor Dziejów ułożył tę mowę tak, jak uważał - natchniony wówczas przez Ducha Świętego - że winna ona wtedy brzmieć. Można odwołać się w tym miejscu do tekstu historyka starożytnego Tukidydesa, który w początkowych partiach swojego dzieła „Wojna peloponeska" ujawnia problem autentyczności mów, które czytelnik spotka w jego dziele. Pisze on tak: »Wierne odtworzenie przemówień  wygłaszanych przez poszczególnych mówców przed wojną bądź w czasie jej trwania było rzeczą trudną, zarówno dla mnie, który ich sam słuchałem, jak i dla tych, którzy mi je przekazywali. Toteż ułożyłem je tak, jak według mnie najodpowiedniej do okoliczności mógł przemówić dany mówca. Trzymałem się jednak jak najbliżej zasadniczej myśli mów rzeczywiście wypowiedzianych». Moim zdaniem to jest także kapitalny klucz do zrozumienia «autentyczności» mów przywołanych przez św. Łukasza. Ewangelista najpierw - jak się wydaje - w swoim dziele stwarza ramy dla przemówień, a później zapisuje ich treść w oparciu o to, co zapamiętał lub ktoś mu przekazał.   Zapewne miał jakiś konkretny cel, który chciał przez ten tekst zrealizować.”

Ciekawe. Autor mówi wyraźnie, że w Piśmie Świętym widać tendencję polityczną oraz że biblijna faktografia mało ma wspólnego z dokładnością historyczną w dzisiejszym sensie. Co bibliści między sobą mówią od dawna, ale wiernym świeckim dotąd raczej półgębkiem. A przecież naukę trzeba popularyzować, teologiczną też, podkreślając Biblii ludzki aspekt.

Cieszę się, gdy słyszę coś nowego od ołtarza. Będąc w Krakowie przed tygodniem, wybrałem się wreszcie na niedzielną mszę w samo południe dominikanina Jana Andrzeja Kłoczowskiego, o której słyszałem superlatywy. Było między innymi bardzo dobre kazanie. Zaciekawił mnie szczególnie pogląd oparty o niektóre rękopisy biblijne, że Barabasz mógł mieć na pierwsze, główne imię też „Jezus", co jednak „ocenzurowano", bo stało się sakralne. Byłby on w ogóle nie jakimś złodziejaszkiem, ale jednym z przywódców walki o wolność polityczną. Żydzi woleli go od Jezusa z Nazaretu, który twardo odrzucał takie ziemskie mesjaństwo.